4. การชำระบัญชี (มาตรา 74-89)¶

เนื้อหาในหน้านี้

หมวด 4 ของ พ.ร.บ.สหกรณ์ 2542 ว่าด้วยการชำระบัญชี เมื่อสหกรณ์เลิกตาม ม.70 ทั้ง 5 เหตุ

การชำระบัญชี = กระบวนการ "จบสหกรณ์" อย่างเป็นระเบียบ ตั้งแต่:

แต่งตั้งผู้ชำระบัญชี
รวบรวมทรัพย์สิน + ชำระหนี้สิน + คืนเงินสมาชิก
ปิดบัญชี + ถอนชื่อออกจากทะเบียนสหกรณ์

🎯 ความสำคัญต่อผู้สอบบัญชี¶

โดยทั่วไปสำนักงานตรวจสหกรณ์ที่ดำเนินกิจการอยู่ (Going Concern) — แต่ในกรณีต่อไปนี้ ผู้สอบบัญชีจำเป็นต้องเข้าใจการชำระบัญชี:

สถานการณ์	ความเกี่ยวข้อง
สหกรณ์กำลังเลิก (อยู่ระหว่างชำระ)	ตรวจงบการเงินช่วงเลิก + งบรายงานชำระบัญชี
สหกรณ์มีสัญญาณ Going Concern doubt	ประเมินความเป็นไปได้ในการเลิก
สหกรณ์ถูกควบ/แยก	กระบวนการคล้ายชำระบัญชี (ดูหมวด 5-6)

📌 ส่วน 1 — เริ่มต้นการชำระบัญชี (ม.74-77)¶

⚖️ มาตรา 74 — ผลของการเลิก¶

🎯 เมื่อสหกรณ์เลิกตาม ม.70:

ต้องมีการชำระบัญชี เว้นแต่กรณีตามหมวด 5 (การควบสหกรณ์เข้ากัน)
ในระหว่างการชำระบัญชี → ให้ถือว่าสหกรณ์ยังคงตั้งอยู่ตราบเท่าเวลาที่จำเป็นเพื่อการชำระบัญชี
นายทะเบียนสหกรณ์ประกาศการเลิกสหกรณ์ในที่เปิดเผย ณ สำนักงานสหกรณ์/สำนักงานนายทะเบียน

Doctrine สำคัญ

สหกรณ์ที่เลิกแล้ว ยังคงเป็นนิติบุคคล จนกว่าการชำระบัญชีจะแล้วเสร็จ — เพื่อให้สามารถ: - ฟ้อง / ถูกฟ้องในนามสหกรณ์ได้ - ทำธุรกรรมเก็บเงิน / จ่ายหนี้ได้ - ลงนามเอกสารต่างๆ ในนามสหกรณ์ได้

⚖️ มาตรา 75 — แต่งตั้งผู้ชำระบัญชี ⭐¶

🎯 กลไกการแต่งตั้ง:

ช่วง	ผู้แต่งตั้ง
ที่ประชุมใหญ่ ครั้งแรกหลังการเลิก	สมาชิกเลือก ผู้ชำระบัญชี
ถ้าที่ประชุมไม่ตั้ง	นายทะเบียนสหกรณ์ ตั้ง
กรณีถูกสั่งเลิกตาม ม.71	นายทะเบียน ตั้งโดยตรง

🎯 คุณสมบัติผู้ชำระบัญชี: - เป็นสมาชิก หรือบุคคลภายนอกก็ได้ - มีหลายคนได้ — ตั้งให้ทำหน้าที่ร่วมกันหรือแยกกัน

🎯 อำนาจหน้าที่: ผู้ชำระบัญชีเข้ารับหน้าที่แทนคณะกรรมการดำเนินการสหกรณ์ ทันที — กรรมการเดิมหมดอำนาจ

⚖️ มาตรา 76 — รายงานการแต่งตั้งและเปลี่ยนแปลง¶

🎯 หน้าที่:

รายการ	กรอบเวลา
แจ้งการแต่งตั้งผู้ชำระบัญชีต่อนายทะเบียน	–
ประกาศการเลิก + ผู้ชำระบัญชี ที่เปิดเผย ณ สำนักงาน	–
เปลี่ยนแปลงผู้ชำระบัญชี → แจ้งนายทะเบียน	ภายใน 14 วัน

⚖️ มาตรา 77 — ค่าตอบแทนผู้ชำระบัญชี¶

ผู้ชำระบัญชีได้รับค่าตอบแทน ตามที่: - ที่ประชุมใหญ่กำหนด - หรือนายทะเบียนสหกรณ์กำหนด (กรณีนายทะเบียนตั้ง)

→ จ่ายจากทรัพย์สินของสหกรณ์ที่ชำระบัญชี

📌 ส่วน 2 — อำนาจหน้าที่ผู้ชำระบัญชี (ม.78-85)¶

⚖️ มาตรา 78 — งบดุลและบัญชี ณ วันเลิก ⭐¶

ภายใน 30 วัน นับแต่วันที่ผู้ชำระบัญชีเข้ารับหน้าที่ — ต้อง:

รายการ	คำอธิบาย
(1) ทำงบดุล ณ วันเลิกสหกรณ์	ฐานะการเงิน ณ วันเลิก
(2) ทำบัญชีต่างๆ	สินทรัพย์ / หนี้สิน / ทุน
(3) ส่งให้ผู้สอบบัญชี ตรวจสอบ	⭐ ผู้สอบบัญชีของสหกรณ์ที่ตรวจอยู่

→ เมื่อตรวจเสร็จ → ต้องเรียกประชุมใหญ่สมาชิกพิจารณาให้ความเห็นชอบ

หน้าที่ของผู้สอบบัญชี

ม.78(3) คือเหตุที่ผู้สอบบัญชีต้องเข้าตรวจงบ ณ วันเลิก — แม้ปกติจะตรวจสิ้นปีบัญชี

→ เป็นงานเสริมจากงานตรวจประจำปี — ค่าธรรมเนียมการสอบบัญชีต่างหาก

⚖️ มาตรา 79 — อำนาจของผู้ชำระบัญชี ⭐¶

ผู้ชำระบัญชีมีอำนาจหน้าที่ 8 ประการ:

#	อำนาจหน้าที่
(1)	ดำเนินกิจการที่ค้างอยู่ + จัดการชำระหนี้
(2)	เรียกเก็บหนี้สิน + เร่งรัดชำระหนี้ที่ค้างอยู่ทุกประเภท
(3)	จัดการขายทรัพย์สินของสหกรณ์
(4)	เป็นผู้แทนสหกรณ์ในกิจการที่เกี่ยวกับบุคคลภายนอก
(5)	ทำคำตอบและทำสำนวนคดีแทนสหกรณ์
(6)	ทำสัญญาประนีประนอมยอมความ — ต้องได้รับความเห็นชอบจากผู้ตรวจสอบกิจการ
(7)	จดทะเบียนเลิกสหกรณ์ — ภายใน 14 วัน นับแต่วันที่ที่ประชุมใหญ่อนุมัติ
(8)	กระทำการอื่นๆ ที่จำเป็นเพื่อชำระบัญชีให้เสร็จสิ้น

⚖️ มาตรา 80 — ลำดับการชำระหนี้ ⭐⭐⭐¶

มาตรานี้สำคัญมาก — กำหนดลำดับเจ้าหนี้ ในการชำระหนี้ของสหกรณ์ที่เลิก

🎯 ลำดับการชำระหนี้:

ลำดับ 1 ─ ค่าใช้จ่ายในการชำระบัญชี (ค่าตอบแทนผู้ชำระบัญชี ฯลฯ)
   │
   ▼
ลำดับ 2 ─ หนี้ที่สหกรณ์เป็นหนี้ผู้อื่น
   │   • หนี้บุริมสิทธิ (ภาษี / แรงงาน / ฯลฯ)
   │   • หนี้สามัญ
   │
   ▼
ลำดับ 3 ─ คืนเงินรับฝากให้แก่ผู้ฝาก ⭐
   │       (สมาชิกและผู้อื่นที่ฝากตาม ม.46(5))
   │
   ▼
ลำดับ 4 ─ คืนเงินค่าหุ้นแก่สมาชิก
   │       ตามมูลค่าหุ้นที่ชำระแล้ว
   │
   ▼
ลำดับ 5 ─ จัดสรรเงินที่เหลือ
            ตามวิธีที่กำหนดในข้อบังคับ
            หรือตามมติที่ประชุมใหญ่

ลำดับสำคัญสำหรับสหกรณ์ออมทรัพย์

สำหรับสหกรณ์ออมทรัพย์ที่เลิก:

เงินรับฝาก (ลำดับ 3) — ปกติเป็นยอดใหญ่ที่สุด ต้องคืนก่อนคืนค่าหุ้น
เงินค่าหุ้น (ลำดับ 4) — ตามมูลค่าหุ้นที่ชำระแล้ว
ทุนสำรอง + ทุนสะสม (ลำดับ 5) — แบ่งให้สมาชิกตามที่ข้อบังคับกำหนด

กรณีทรัพย์สินไม่พอ

หากทรัพย์สินไม่พอชำระหนี้ → ผู้ชำระบัญชีต้องยื่นคำร้องขอให้ศาลล้มละลายสหกรณ์ตามกฎหมายล้มละลาย

⚖️ มาตรา 81 — เรียกค่าหุ้นที่ค้างชำระ¶

ในการเรียกค่าหุ้นที่ค้างชำระ — ผู้ชำระบัญชีมีอำนาจเรียกจากสมาชิก/อดีตสมาชิก เท่ากับจำนวนค่าหุ้นที่ยังส่งใช้ไม่ครบมูลค่าหุ้นที่ตนถือ (ตาม ม.42)

⚖️ มาตรา 82 — รายงานความก้าวหน้าทุก 6 เดือน¶

🎯 หน้าที่:

รายการ	กรอบเวลา
รายงานความก้าวหน้าการชำระบัญชี	ทุก 6 เดือน
เสนอที่ประชุมใหญ่ + นายทะเบียน	–

→ ถ้าการชำระบัญชีใช้เวลานานเกิน 1 ปี — ต้องชี้แจงเหตุผลให้นายทะเบียนทราบ

⚖️ มาตรา 83-85 — การเก็บรักษาเอกสาร + การตอบแทนพิเศษ¶

มาตรา	เนื้อหา
ม.83	ต้องส่งสำเนางบดุล + บัญชี + รายงานให้สมาชิก/นายทะเบียน
ม.84	เก็บรักษาบัญชี + เอกสารทั้งหมด ไม่น้อยกว่า 10 ปี หลังจดทะเบียนเลิก
ม.85	นายทะเบียน/รองนายทะเบียนมีอำนาจตรวจการชำระบัญชีได้ทุกเมื่อ

📌 ส่วน 3 — เสร็จสิ้นการชำระบัญชี (ม.86-89)¶

⚖️ มาตรา 86 — รายงานการชำระบัญชีเสร็จสิ้น ⭐¶

เมื่อชำระบัญชีเสร็จ — ผู้ชำระบัญชีต้อง:

ขั้นตอน	กรอบเวลา
(1) ทำรายงานการชำระบัญชีโดยละเอียด	–
(2) ส่งผู้สอบบัญชีตรวจสอบ	⭐
(3) เรียกประชุมใหญ่เพื่ออนุมัติรายงาน	–
(4) ส่งรายงาน + คำอนุมัติให้นายทะเบียน	ภายใน 30 วัน

ผู้สอบบัญชีตรวจอะไร?

ตรวจรายงานการชำระบัญชี ว่า:

ทรัพย์สิน + หนี้สินครบถ้วน
การชำระหนี้ตามลำดับใน ม.80
การคืนเงินสมาชิกถูกต้อง
ค่าใช้จ่ายในการชำระบัญชีสมเหตุสมผล
ไม่มีทรัพย์สิน/หนี้สินตกค้าง

⚖️ มาตรา 87 — กรณีไม่สามารถเรียกประชุม¶

หากผู้ชำระบัญชีไม่สามารถเรียกประชุมใหญ่ได้ — เสนอนายทะเบียนโดยตรงแทนที่ประชุมใหญ่

⚖️ มาตรา 88 — ถอนชื่อสหกรณ์ออกจากทะเบียน ⭐¶

🎯 เมื่อใด: - นายทะเบียนได้รับรายงานการชำระบัญชี + คำอนุมัติแล้ว - เห็นว่าการชำระบัญชีเสร็จสิ้นถูกต้อง

→ นายทะเบียนสั่งถอนชื่อสหกรณ์ออกจากทะเบียน

→ ประกาศการถอนชื่อในราชกิจจานุเบกษา + ที่เปิดเผย ณ สำนักงานนายทะเบียน

→ สิ้นสภาพนิติบุคคล — สหกรณ์เลิกใช้สมบูรณ์

⚖️ มาตรา 89 — เก็บรักษาบัญชีและเอกสาร¶

🎯 หน้าที่หลังถอนชื่อ:

รายการ	ผู้รับผิดชอบ	กรอบเวลา
เก็บรักษาบัญชี + เอกสาร	ผู้ชำระบัญชี	ไม่น้อยกว่า 10 ปี

→ ผู้ที่มีส่วนได้เสีย (เช่น สมาชิกเดิม / เจ้าหนี้) มีสิทธิขอตรวจดูได้

🎯 ดุลพินิจในการตรวจสอบ¶

🔍 จุดสำคัญสำหรับผู้สอบบัญชี¶

1. การตรวจงบ ณ วันเลิก (ตาม ม.78)¶

เมื่อได้รับการแต่งตั้งจากผู้ชำระบัญชี:

รายการ	สิ่งที่ต้องตรวจ
สินทรัพย์	ครบถ้วน / มีอยู่จริง / มูลค่าเหมาะสม (NRV)
หนี้สิน	ครบถ้วน / รวม contingent liabilities ที่อาจเกิด
ทุน	ทุนเรือนหุ้น + ทุนสำรอง + ทุนสะสม
ค่าเผื่อหนี้สงสัยจะสูญ	ทบทวนใหม่ — มาตรฐาน NRV ไม่ใช่ Going Concern

2. การตรวจรายงานการชำระบัญชี (ตาม ม.86)¶

Procedure	สิ่งที่ตรวจ
Vouching การจ่ายเงิน	ตรงตามลำดับ ม.80
Confirmation	สอบยืนยันยอดเจ้าหนี้/เจ้าหน้าที่
Recalculation	คำนวณการคืนค่าหุ้นแก่สมาชิก
Subsequent events	ตรวจหา transaction หลังวันเลิก

3. มาตรฐานการสอบบัญชีที่ใช้¶

มาตรฐาน	เกี่ยวข้อง
TSA 570 — Going Concern	ประเมินสมมติฐานว่าสหกรณ์ดำเนินต่อหรือไม่
TSA 720 — Other Information	ตรวจรายงานการชำระบัญชี
TSA 800 series — Special considerations	กรณีงบ special purpose

4. หากเป็นสหกรณ์ที่ตรวจอยู่และเริ่มเลิก¶

ผู้สอบบัญชีต้องพิจารณา:

ประเด็น	การจัดการ
เปลี่ยน basis ของงบ	จาก Going Concern → Liquidation basis
Asset valuation	ใช้ NRV (Net Realizable Value)
Liability recognition	รวมค่าใช้จ่ายในการเลิก + severance
Disclosure	ระบุชัดเจนว่าอยู่ในสถานะเลิก/ชำระบัญชี

📚 มาตราที่อ้างถึงในการตรวจสอบ¶

มาตรา	เนื้อหา	ใช้ตอนไหน
ม.74	สหกรณ์ยังเป็นนิติบุคคลจนกว่าชำระเสร็จ	เข้าใจสถานะ
ม.75	แต่งตั้งผู้ชำระบัญชี	ตรวจอำนาจ
ม.78 ⭐	งบ ณ วันเลิก + ผู้สอบบัญชีตรวจ	งานหลัก
ม.79	อำนาจผู้ชำระบัญชี	ตรวจ scope
ม.80 ⭐⭐⭐	ลำดับการชำระหนี้	ตรวจ payment order
ม.86 ⭐	รายงานการชำระบัญชี + ผู้สอบบัญชีตรวจ	งานปิด
ม.88	ถอนชื่อ — สิ้นสภาพนิติบุคคล	จุดจบ
ม.89	เก็บเอกสาร 10 ปี	หลังจบ

⬅️ ก่อนหน้า: 3. สหกรณ์ — จัดตั้ง/ข้อบังคับ/ดำเนินงาน/สอบบัญชี/เลิก (ม.33-73)
ถัดไป ➡️ 5. การดำเนินงานและกำกับดูแล สอ./คย. (ม.89/1-89/4) ⭐⭐⭐

🏠 ขึ้นบน: กลุ่ม C: กฎหมายที่เกี่ยวกับสหกรณ์

แหล่งอ้างอิง

พ.ร.บ.สหกรณ์ พ.ศ. 2542 — หมวด 4 (ม.74-89)
พ.ร.บ.ล้มละลาย พ.ศ. 2483 — กรณีทรัพย์สินไม่พอชำระหนี้
TSA 570 — Going Concern (ใช้กรณีประเมินก่อนเลิก)
ระเบียบนายทะเบียนสหกรณ์ว่าด้วยการชำระบัญชี — รายละเอียดวิธีปฏิบัติ