หมวด 2 ส่วน 3: ทุนของสหกรณ์ (ข้อ 77-78)

ขอบเขตของส่วนนี้

หมวด 2 ส่วน 3 ครอบคลุมการบัญชีเกี่ยวกับทุนของสหกรณ์ — เป็นส่วนสั้น มีเพียง 2 ข้อ:

• ข้อ 77 — บัญชีทุนของสหกรณ์ (ประเภทและเกณฑ์)
• ข้อ 78 — การเปิดเผยข้อมูลทุน

ทุนของสหกรณ์ เป็นรายการที่มีลักษณะเฉพาะของกิจการสหกรณ์ — ต่างจากทุนของบริษัทเอกชน (Equity) ทั่วไป โดยเฉพาะ ทุนเรือนหุ้น ที่สมาชิกถือ ค่าหุ้นเท่ากันทุกหุ้น และ ห้ามจำหน่าย จ่าย โอน

ข้อ 77 — บัญชีทุนของสหกรณ์

วรรค 1: ขอบเขตของทุน

ให้สหกรณ์บันทึกบัญชีทุนของสหกรณ์ สำหรับรายการที่แสดงถึงส่วนของสหกรณ์ในสินทรัพย์ของสหกรณ์ภายหลังจากการหักหนี้สินทั้งหมดของสหกรณ์ออกแล้ว

วรรค 2: ประเภทของทุน

ให้สหกรณ์บันทึกบัญชีทุนของสหกรณ์แยกออกตามประเภท ดังนี้:

(1) ทุนเรือนหุ้น

หมายถึง เงินค่าหุ้นที่สมาชิกชำระค่าหุ้นและหุ้นที่จัดสรรเพิ่มจากการจ่ายเงินปันผลซึ่งเป็นไปตามข้อบังคับสหกรณ์

(2) ทุนสำรอง

หมายถึง เงินที่สหกรณ์จัดสรรจากกำไรสุทธิประจำปีของสหกรณ์ที่จัดสรรเป็นทุนสำรอง ตามข้อบังคับสหกรณ์ ตามมาตรา 60 (1) แห่งพระราชบัญญัติสหกรณ์ พ.ศ. 2542 และที่แก้ไขเพิ่มเติม

(3) ทุนสะสมตามข้อบังคับ ระเบียบ และอื่นๆ

หมายถึง เงินที่จัดสรรจากกำไรสุทธิประจำปีของสหกรณ์ตามข้อบังคับ ระเบียบ และอื่นๆ เช่น:

• ทุนรักษาระดับอัตราเงินปันผล
• ทุนเพื่อการศึกษาอบรมทางสหกรณ์
• ทุนเพื่อสาธารณประโยชน์
• ทุนสะสมเพื่อขยายกิจการ

(4) กำไรสุทธิ

หมายถึง กำไรสุทธิประจำปีของสหกรณ์ ที่ยังไม่ได้นำเสนอที่ประชุมใหญ่ เพื่อพิจารณาจัดสรร

(5) อื่นๆ

หมายถึง กำไรหรือขาดทุนที่ยังไม่เกิดขึ้นและรายการอื่นๆ ที่แสดงรายการในส่วนทุนของสหกรณ์ เช่น:

• กำไรหรือขาดทุนจากเงินลงทุนที่ยังไม่เกิดขึ้น
• ส่วนเกินทุนจากการตีราคาสินทรัพย์
• ส่วนเกินมูลค่าที่ดินแทนการชำระหนี้รอขาย
• ทุนเพื่อการอันใดอันหนึ่งโดยเฉพาะ

วรรค 3: เกณฑ์การวัดมูลค่า

ให้สหกรณ์บันทึกทุนของสหกรณ์ด้วยราคาทุน

นัยต่อการสอบบัญชี — ทุนของสหกรณ์

1. ทุนเรือนหุ้น — สำคัญสุดสำหรับ สอ./คย.:

   • ตรวจ ทะเบียนสมาชิก/ทะเบียนหุ้น ตรงกับยอดในงบไหม
   • ตรวจ การถือหุ้นรายเดือน (ตามมติคณะกรรมการ) — บันทึกครบทุกเดือน
   • ตรวจ การจ่ายคืนค่าหุ้นเมื่อสมาชิกออก — ตามข้อบังคับและ พ.ร.บ.สหกรณ์ มาตรา 42, 42/1, 42/2
   • ตรวจ การจัดสรรหุ้นจากเงินปันผล — ตามข้อบังคับ

2. ทุนสำรอง (ตามมาตรา 60 (1) พ.ร.บ.สหกรณ์):

   • ขั้นต่ำ 10% ของกำไรสุทธิประจำปี
   • ตรวจ มติที่ประชุมใหญ่ ที่อนุมัติการจัดสรร
   • ทุนสำรองห้ามจ่ายคืนสมาชิก (ตามมาตรา 60 วรรคท้าย)

3. ทุนสะสมตามข้อบังคับ (ตามมาตรา 60 (2)-(5)):

   • ทุนรักษาระดับอัตราเงินปันผล (ม. 60 (2)) — ไม่เกิน 2% ของทุนเรือนหุ้น ณ วันสิ้นปี
   • ทุนเพื่อการศึกษาอบรม (ม. 60 (3)) — ไม่เกิน 10% ของกำไรสุทธิ
   • ทุนสาธารณประโยชน์ (ม. 60 (4)) — ไม่เกิน 10% ของกำไรสุทธิ
   • ทุนเพื่อการอันใดอันหนึ่ง (ม. 60 (5))

4. เงินปันผลและเฉลี่ยคืน:

   • เงินปันผลตามหุ้น (ม. 60 (1) วรรค 2) — สูงสุดตามที่ข้อบังคับกำหนด แต่ ไม่เกินร้อยละที่ ครพ. กำหนด (กำหนดโดยรัฐมนตรี ปัจจุบันร้อยละ 8)
   • เงินเฉลี่ยคืน (ม. 60 (1) วรรค 3) — ตามส่วนแห่งธุรกิจที่สมาชิกทำกับสหกรณ์
   • ทั้ง 2 รายการต้องผ่าน มติที่ประชุมใหญ่ + จ่ายภายใน 1 ปีนับแต่วันที่ประชุมใหญ่อนุมัติ

5. ส่วนเกินทุนจากการตีราคาสินทรัพย์ (กลับไปดูข้อ 57):

   • แสดงในทุน — ห้ามถือเป็นกำไร
   • โอนปิดเข้าทุนสำรองตามส่วนที่ใช้สินทรัพย์

ข้อ 78 — การเปิดเผยข้อมูลทุน

ให้สหกรณ์เปิดเผยข้อมูลทุนของสหกรณ์ในหมายเหตุประกอบงบการเงน ดังนี้:

(1) ข้อมูลเกี่ยวกับทุนเรือนหุ้น เช่น:

• มูลค่าหุ้นต่อหน่วย
• จำนวนหุ้น
• จำนวนเงินทุนเรือนหุ้น
• รายการเปลี่ยนแปลงทุนเรือนหุ้นที่เกิดขึ้นในระหว่างปี

(2) ข้อมูลเกี่ยวกับทุนสำรอง ทุนสะสมตามข้อบังคับ ระเบียบ และอื่นๆ เกี่ยวกับลักษณะ และวัตถุประสงค์ของทุนสะสมแต่ละประเภท

(3) ข้อมูลเกี่ยวกับกำไรสุทธิประจำปีและการจัดสรรกำไรสุทธิประจำปี ตามที่ที่ประชุมใหญ่ได้พิจารณาอนุมัติ

(4) ข้อมูลเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงรายการอื่นๆ ที่แสดงในทุนของสหกรณ์

ทั้งนี้ ต้องเปิดเผยข้อมูลให้เป็นไปตามแบบและรายการที่กรมตรวจบัญชีสหกรณ์กำหนด

งบแสดงการเปลี่ยนแปลงทุน — สำคัญสำหรับสหกรณ์

ตามแบบงบที่กรมตรวจบัญชีสหกรณ์กำหนด สหกรณ์ต้องจัดทำ งบแสดงการเปลี่ยนแปลงทุน (Statement of Changes in Equity) ซึ่งแสดง:

• ยอดต้นปี
• การเพิ่ม/ลดในระหว่างปี (เช่น สมาชิกถือหุ้นเพิ่ม สมาชิกออก จัดสรรกำไร)
• ยอดปลายปี

ของแต่ละรายการในทุน เช่น ทุนเรือนหุ้น ทุนสำรอง ทุนสะสมแต่ละประเภท

เป็น 1 ใน 4 งบที่สหกรณ์ต้องจัดทำ ดูเพิ่มในหมวด 3 งบการเงน

---

สรุปสำหรับผู้สอบบัญชี — หมวด 2 ส่วน 3: ทุนของสหกรณ์

ประเภททุน	ฐานกฎหมาย	จุดตรวจสอบ
ทุนเรือนหุ้น	ข้อบังคับ + ม.42, 42/1, 42/2 พ.ร.บ.สหกรณ์	ทะเบียนสมาชิก/หุ้น, การถือหุ้นรายเดือน, การจ่ายคืน
ทุนสำรอง	ม.60 (1)	≥ 10% ของกำไรสุทธิ, มติที่ประชุมใหญ่
ทุนรักษาระดับอัตราเงินปันผล	ม.60 (2)	≤ 2% ของทุนเรือนหุ้นปลายปี
ทุนเพื่อการศึกษาอบรม	ม.60 (3)	≤ 10% ของกำไรสุทธิ
ทุนเพื่อสาธารณประโยชน์	ม.60 (4)	≤ 10% ของกำไรสุทธิ
เงินปันผล	ม.60 (1) วรรค 2	≤ อัตราที่ ครพ. กำหนด
เงินเฉลี่ยคืน	ม.60 (1) วรรค 3	ตามส่วนแห่งธุรกิจ
ส่วนเกินทุนตีราคา	ระเบียบ 2563 ข้อ 57	ห้ามถือเป็นกำไร

มาตรฐานที่เกี่ยวข้อง:

• TSA 315 — Risk Assessment (เข้าใจการกำกับดูแล)
• TSA 540 — Accounting Estimates
• พ.ร.บ.สหกรณ์ มาตรา 42, 42/1, 42/2 — ทุนเรือนหุ้น
• พ.ร.บ.สหกรณ์ มาตรา 60 — การจัดสรรกำไรสุทธิ

---

กลับไปยัง: ภาพรวมระเบียบ 2563 | ก่อนหน้า: ← หมวด 2 ส่วน 2: หนี้สิน | ไปต่อ: หมวด 2 ส่วน 4: รายได้ →