ข้ามไปที่เนื้อหา

1. ภาพรวม + นิยาม + บททั่วไป (มาตรา 1-8)

เนื้อหาในหน้านี้

มาตรา 1-8 ของ พ.ร.บ.สหกรณ์ 2542 เป็นส่วน "กรอบกฎหมาย" ที่กำหนด:

  • ชื่อกฎหมาย + วันที่บังคับใช้ + กฎหมายที่ยกเลิก
  • นิยามคำสำคัญ เช่น "สหกรณ์", "สมาชิก", "พนักงานเจ้าหน้าที่"
  • ผู้รักษาการ + อำนาจออกกฎกระทรวง
  • บททั่วไป (หมวด 1) — เช่น การยกเว้นค่าธรรมเนียม, การห้ามใช้ชื่อ "สหกรณ์"
  • บทเฉพาะกาล ปลายเล่ม (ม.134-138)

📌 บทเริ่ม (ม.1-5)

⚖️ มาตรา 1 — ชื่อกฎหมาย

"พระราชบัญญัตินี้เรียกว่า 'พระราชบัญญัติสหกรณ์ พ.ศ. 2542'"

⚖️ มาตรา 2 — วันที่บังคับใช้

พระราชบัญญัตินี้ใช้บังคับ ตั้งแต่วันถัดจากวันประกาศในราชกิจจานุเบกษา เป็นต้นไป

รายการ วันที่
ประกาศในราชกิจจานุเบกษา 23 เมษายน 2542
วันที่ใช้บังคับ 24 เมษายน 2542
เล่ม/ตอน/หน้า เล่ม 116 ตอนที่ 30 ก หน้า 1

⚖️ มาตรา 3 — กฎหมายที่ถูกยกเลิก

ยกเลิกกฎหมายเดิม 4 ฉบับ:

  1. พ.ร.บ.สหกรณ์ พ.ศ. 2511 (ฉบับเดิม)
  2. ประกาศของคณะปฏิวัติ ฉบับที่ 140 ลงวันที่ 1 พฤษภาคม 2515
  3. ประกาศของคณะปฏิวัติ ฉบับที่ 247 ลงวันที่ 9 พฤศจิกายน 2515
  4. พ.ร.บ.สหกรณ์ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2524

ความหมายในเชิงปฏิบัติ

ผู้สอบบัญชีไม่ต้องอ้างอิงกฎหมายเก่าเหล่านี้แล้ว — ใช้ พ.ร.บ.สหกรณ์ พ.ศ. 2542 (และฉบับแก้ไขเพิ่มเติม) เท่านั้น

⚖️ มาตรา 4 — นิยามคำสำคัญ ⭐

"สหกรณ์" (แก้ไขโดยฉบับที่ 3 พ.ศ. 2562)

"คณะบุคคล ซึ่งร่วมกันดำเนินกิจการเพื่อประโยชน์ทางเศรษฐกิจและสังคมของสมาชิกสหกรณ์ผู้มีสัญชาติไทย โดยช่วยตนเองและช่วยเหลือซึ่งกันและกัน และได้จดทะเบียนตามพระราชบัญญัตินี้"

🎯 องค์ประกอบ 5 ข้อของ "สหกรณ์":

  1. คณะบุคคล (ไม่ใช่บุคคลคนเดียว — อย่างน้อย 10 คนตาม ม.34)
  2. ร่วมกันดำเนินกิจการ (มีกิจกรรมร่วม)
  3. เพื่อประโยชน์ทางเศรษฐกิจและสังคม (ไม่ใช่เพื่อกำไรล้วนๆ)
  4. สมาชิกผู้มีสัญชาติไทย ⭐ (เพิ่มโดยฉบับที่ 3 ปี 2562)
  5. จดทะเบียนตาม พ.ร.บ. นี้ (ต้องเป็นนิติบุคคลตามกฎหมาย)

การแก้ไขสำคัญปี 2562

เดิม นิยามเปิดให้ "บุคคล" ใดก็ได้เป็นสมาชิก — ปี 2562 จำกัดเฉพาะ ผู้มีสัญชาติไทย

ผลกระทบ: บทเฉพาะกาล ม.36 ของ พ.ร.บ.ฉบับที่ 3 ปี 2562 กำหนดให้สหกรณ์ที่มีสมาชิกต่างชาติอยู่ก่อนต้องปรับปรุงให้สอดคล้องภายใน 1 ปี — ดู ดุลพินิจในการตรวจสอบ

"สมาชิก"

สมาชิกของสหกรณ์ หรือสมาชิกกลุ่มเกษตรกร

"พนักงานเจ้าหน้าที่"

ผู้ซึ่งรัฐมนตรีแต่งตั้งให้ปฏิบัติการตามพระราชบัญญัตินี้

"รัฐมนตรี"

รัฐมนตรีผู้รักษาการตามพระราชบัญญัตินี้

⚖️ มาตรา 5 — ผู้รักษาการ + อำนาจออกกฎกระทรวง

รายการ รายละเอียด
ผู้รักษาการ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์
อำนาจ (1) แต่งตั้งพนักงานเจ้าหน้าที่
(2) ออกกฎกระทรวงเพื่อปฏิบัติการตาม พ.ร.บ.
กฎกระทรวง เมื่อประกาศในราชกิจจานุเบกษาแล้ว มีผลใช้บังคับ

ทำไมเป็น 'กระทรวงเกษตรและสหกรณ์'?

เพราะการสหกรณ์ในไทยเริ่มต้นจากสหกรณ์การเกษตร จึงอยู่ใต้กระทรวงเกษตรฯ — แม้ปัจจุบันสหกรณ์ออมทรัพย์จะไม่เกี่ยวกับเกษตรกรรมเลยก็ตาม

📌 หมวด 1 — บททั่วไป (ม.6-8)

⚖️ มาตรา 6 — ยกเว้นค่าธรรมเนียมจดทะเบียน

สหกรณ์ที่ทำธุรกรรมต่อไปนี้ ได้รับยกเว้นไม่ต้องเสียค่าธรรมเนียมในการจดทะเบียน:

ธุรกรรม คำอธิบาย
การได้มา เช่น การซื้อ, การรับให้, การเป็นเจ้าของ
การจำหน่าย เช่น การขาย, การโอนกรรมสิทธิ์
การยกขึ้นเป็นข้อต่อสู้ (เช่น การจำนอง)
การยึดหน่วง (เช่น สิทธิยึดหน่วงตามกฎหมาย)

→ เกี่ยวกับ กรรมสิทธิ์ในอสังหาริมทรัพย์ หรือทรัพยสิทธิอื่นเกี่ยวกับอสังหาริมทรัพย์

ผลกระทบในเชิงปฏิบัติ

เมื่อสหกรณ์ออมทรัพย์ได้รับโอนอสังหาริมทรัพย์ (เช่น รับโอนทรัพย์ชำระหนี้, รับจำนอง) — ไม่ต้องเสียค่าธรรมเนียมการจดทะเบียนที่กรมที่ดิน

⚖️ มาตรา 7 — ห้ามใช้ชื่อ "สหกรณ์"

ห้ามมิให้ผู้ใดนอกจากสหกรณ์และสันนิบาตสหกรณ์แห่งประเทศไทย ใช้คำว่า "สหกรณ์" เป็นชื่อหรือส่วนหนึ่งของชื่อในทางธุรกิจ

🎯 ผู้ที่มีสิทธิใช้คำว่า "สหกรณ์":

  1. สหกรณ์ที่จดทะเบียนแล้ว ตาม พ.ร.บ. นี้
  2. สันนิบาตสหกรณ์แห่งประเทศไทย (ตามหมวด 8)

ฝ่าฝืน → โทษตาม ม.129 (จำคุกไม่เกิน 6 เดือน หรือปรับไม่เกิน 50,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ + ปรับวันละไม่เกิน 5,000 บาทจนกว่าจะเลิกใช้)

⚖️ มาตรา 8 — ทุนกลางของสหกรณ์ไม่จำกัด

ทุนกลางของบรรดาสหกรณ์ไม่จำกัด (ตาม ม.61(2) แห่ง พ.ร.บ.สหกรณ์ พ.ศ. 2511 — กฎหมายเดิม) ให้:

  1. กรมส่งเสริมสหกรณ์จัดการ
  2. ฝากไว้ที่:
  3. ธนาคารออมสิน
  4. ธนาคารกรุงไทย จำกัด (มหาชน)
  5. ธ.ก.ส. (ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร)
  6. หรือฝากในสถาบันการเงินอื่นที่ คพช. เห็นชอบ
  7. ดอกผล ที่เกิดขึ้น → กรมส่งเสริมฯ มีอำนาจจ่ายขาดให้แก่สันนิบาตสหกรณ์แห่งประเทศไทย (ตาม ม.110)

เกี่ยวกับสหกรณ์ออมทรัพย์ไหม?

ไม่เกี่ยว — เพราะ "สหกรณ์ไม่จำกัด" คือสหกรณ์ในกฎหมายเก่า (พ.ร.บ. 2511) ที่สมาชิกมีความรับผิดไม่จำกัด ตอนนี้เลิกแล้ว — ปัจจุบันมีแต่สหกรณ์ที่สมาชิกรับผิดจำกัดเท่าจำนวนหุ้นที่ถือ (ตาม ม.42)

📌 บทเฉพาะกาล (ม.134-138)

แม้จะอยู่ปลายเล่ม แต่อ่านในส่วนนี้ก่อนช่วยทำความเข้าใจการ transition จากกฎหมายเก่าสู่กฎหมายใหม่

⚖️ มาตรา 134 — สถานะของสหกรณ์ที่มีอยู่เดิม

สหกรณ์/ชุมนุมสหกรณ์/สันนิบาต/กลุ่มเกษตรกรที่มีอยู่ ก่อนวันที่ พ.ร.บ. นี้ใช้บังคับ (ก่อน 24 เม.ย. 2542) → ถือว่าเป็นสหกรณ์/ฯลฯ ตาม พ.ร.บ. นี้ ทันที (ไม่ต้องจดทะเบียนใหม่)

→ ยกเว้น "สหกรณ์ไม่จำกัด" ที่ต้องจดทะเบียนใหม่ใน 180 วัน (ม.137) — ถ้าไม่ทันจะถูกสั่งเลิก

⚖️ มาตรา 136 — ข้อบังคับเดิม

ข้อบังคับของสหกรณ์ที่ใช้บังคับอยู่ก่อน ยังคงใช้ได้ต่อไป เท่าที่ไม่ขัด/แย้งกับ พ.ร.บ. นี้

⚖️ มาตรา 138 — กฎหมายลำดับรอง

บรรดา พระราชกฤษฎีกา / กฎกระทรวง / ประกาศ / ระเบียบ / คำสั่ง ที่ออกตามกฎหมายเดิม ที่ใช้อยู่ก่อนวันที่ พ.ร.บ. นี้ใช้บังคับ → ใช้ต่อไปได้เท่าที่ไม่ขัด/แย้ง จนกว่าจะมีของใหม่ตาม พ.ร.บ. 2542 มาแทน

🎯 ดุลพินิจในการตรวจสอบ

✅ Compliance Checklist สำหรับผู้สอบบัญชี

ก่อนเริ่มตรวจสอบสหกรณ์ออมทรัพย์ใดๆ ผู้สอบบัญชีควรเช็ค:

รายการตรวจ อ้างอิง
สหกรณ์จดทะเบียนถูกต้องตาม พ.ร.บ. 2542 ม.4 + ม.37
ชื่อสหกรณ์ มีคำว่า "จำกัด" ต่อท้าย ม.43(1)
สมาชิกทุกคนเป็นบุคคลธรรมดามีสัญชาติไทย ม.4 (แก้ไข 2562)
✅ ถ้ามีสมาชิกต่างชาติเก่า → ดูบทเฉพาะกาล ฉบับที่ 3 ม.36 –
สมาชิกบรรลุนิติภาวะ ม.33(2)
สมาชิกถือหุ้นไม่เกิน 1/5 ของหุ้นชำระแล้วทั้งหมด ม.33(3)

🚨 ประเด็นที่ต้องระวัง

  1. สหกรณ์ออมทรัพย์ที่ตั้งในสถานศึกษา — ตาม ม.41 อาจรับสมาชิกสมทบที่เป็นนักศึกษาที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะได้ — ต่างจากสหกรณ์ออมทรัพย์ทั่วไป

  2. การถือหุ้นเกินสัดส่วน 1/5 — ถ้าพบสมาชิกถือหุ้นเกิน 1/5 ของหุ้นชำระทั้งหมด → ผิดกฎหมาย ต้องแจ้งสหกรณ์แก้ไข

  3. สมาชิกสมทบ — ตาม ม.41 (แก้ไขปี 2562) — ห้ามให้สิทธิสมาชิกสมทบนับเป็นองค์ประชุม, ออกเสียง, เป็นกรรมการ, หรือกู้เกินกว่าเงินฝาก+ทุนเรือนหุ้นของตัวเอง

📚 มาตราที่อ้างถึงในการตรวจสอบ

มาตรา เนื้อหา ใช้ตอนไหน
ม.4 นิยาม "สหกรณ์" + "สมาชิก" ตรวจสถานะนิติบุคคล + สมาชิก
ม.5 ผู้รักษาการ + อำนาจออกกฎกระทรวง อ้างอิงเมื่อตรวจ compliance กับกฎกระทรวง
ม.6 ยกเว้นค่าธรรมเนียม ตรวจการรับโอนอสังหาริมทรัพย์
ม.7 ห้ามใช้ชื่อสหกรณ์ (กรณีสหกรณ์ออมทรัพย์ — ไม่ค่อยมี issue)
ม.134 สหกรณ์เดิมที่มีอยู่ก่อน ตรวจสหกรณ์เก่า (จดก่อนปี 2542)

⬅️ ก่อนหน้า: ภาพรวม พ.ร.บ.สหกรณ์ พ.ศ. 2542
ถัดไป ➡️ 2. การกำกับและส่งเสริมสหกรณ์ (ม.9-32)

🏠 ขึ้นบน: กลุ่ม C: กฎหมายที่เกี่ยวกับสหกรณ์

แหล่งอ้างอิง

  • พ.ร.บ.สหกรณ์ พ.ศ. 2542 — ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 116/ตอนที่ 30 ก/หน้า 1/23 เม.ย. 2542
  • พ.ร.บ.สหกรณ์ (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2562 — แก้ไขนิยาม "สหกรณ์" ใน ม.4 + บทเฉพาะกาล ม.36
  • พระราชกฤษฎีกาแก้ไขฯ พ.ศ. 2545 — เปลี่ยน "กระทรวงเกษตรและสหกรณ์" เป็น "กรมส่งเสริมสหกรณ์" ในบางมาตรา